محرم در آیینه مالکیت فکری
با چای روضه بود که دلها جلا گرفت
سلام بر خورشید کربلا
ماه محرم؛ میراثی زنده از هنر آیینی و موضوعی قابل توجه در مالکیت فکری است. ماه محرم در فرهنگ ایرانی تنها یادآور یک واقعه تاریخی یا مناسک مذهبی نیست؛ بلکه یکی از گستردهترین جلوههای هنر آیینی و میراث فرهنگی ناملموس در جهان اسلام به شمار میرود. آیینهای عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در طول قرنها، مجموعهای غنی از ادبیات، موسیقی، نمایش، هنرهای بصری، صنایع دستی و سنتهای اجتماعی را در دل خود پرورش دادهاند؛ مجموعهای که در هر محله و شهری با رنگ و هویتی خاص جلوهگر میشود.
محرم، صحنهای از خلاقیت جمعی است. پرچمهای سیاه و سرخ با کتیبههای خوشنویسیشده، علمها و نشانههای آیینی، پرچم و پارچهآراییها، سازههای نمادین، نورپردازیهای ویژه، نوحهها و مراثی، تعزیه، سینهزنی و دمامزنی تنها بخشی از این جهان گسترده هنری است. بسیاری از این جلوهها حاصل قرنها تجربه فرهنگی و ذوق هنری مردماند و در عین حال همچنان در حال تحول و نوآوری هستند.
در برخی شهرهای ایران، این جلوهها به شکل بسیار برجستهای در سیمای شهری نمایان میشوند. برای مثال کاشان در ایام محرم حالوهوایی متفاوت پیدا میکند؛ کوچهها و گذرها به طرز بسیار خاص و زیبایی با پرچمهای سیاه و سرخ آذین میشوند و در بسیاری از معابر، دالانهایی از چراغانی با نورهای سرخ شکل میگیرد.
در یزد، آیین باشکوه نخلبرداری یکی از شناختهشدهترین نمادهای محرم است. سازه بزرگ نخل که با پارچهها، آینهها، شمشیرها و تزئینات نمادین آراسته میشود، نمونهای چشمگیر از هنر آیینی و مهارتهای سنتی در ساخت سازههای مذهبی است که هر ساله عده زیادی از گردشگران را نیز به سوی خود جذب می کند. در بوشهر و شهرهای جنوبی ایران، ریتم پرشور دمامزنی و سینهزنیهای هماهنگ، جلوهای از موسیقی آیینی را شکل میدهد که در آن ضربآهنگ، حرکت جمعی و نوحهخوانی در هم میآمیزند. در زنجان، مراسم بزرگ حسینیه اعظم با حضور گسترده مردم، نمونهای از سازماندهی فرهنگی و مشارکت اجتماعی در مقیاسی کمنظیر است. در اردبیل، نوحههای سنتی ترکی و آیینهای سوگواری کهن مانند نوعی شمشیرزنی بخشی از ادبیات شفاهی منطقه را زنده نگه میدارند.
در لرستان نیز آیین خاص گلمالی یکی از شاخصترین جلوههای سوگواری سنتی است که با بار عاطفی و نمادین عمیق همراه است. در بسیاری از مناطق کشور، تعزیه همچنان به عنوان یکی از کهنترین و کاملترین شکلهای تئاتر آیینی جهان اجرا میشود؛ نمایشی که در آن شعر، موسیقی، طراحی لباس، صحنهآرایی و روایت مذهبی در قالبی هنری به هم پیوند میخورند.
در کنار این جلوههای نمایشی و بصری، سنتهای نذر و اطعام نیز حامل ابعاد فرهنگی و خلاقانهاند. از دستورهای خاص غذاهای نذری گرفته تا شیوههای پذیرایی، فضاسازی هیئتها و حتی چیدمان ظروف و دیگها، همه بخشی از فرهنگ مادی و معنوی این آیین بزرگ را تشکیل میدهند. در هر جای شهر چایخانههای صلواتی برپا میشود که با ذوق و سلیقهای کمنظیر آماده شدهاند و فضایی صمیمی برای پذیرایی از عزاداران فراهم میکنند؛ جلوهای از مهماننوازی و زیباییشناسی مردمی که کمتر در چنین مقیاسی در سایر کشورها دیده میشود.
چنین گسترهای از خلاقیتهای فرهنگی، توجه بسیاری از مردم جهان و سایر ادیان را به خود جلب کرده است و حتی می تواند به عنوان یکی از جاذبه های بزرگ فرهنگی محسوب شود کمااینکه هر ساله عده زیادی در ایام محرم جهت شرکت در مراسم حسینیه اعظم زنجان یا نخل گردانی یزد به آنجا سفر می کنند و این امر توجه به مالکیت فکری و حفاظت از میراث ناملموس را نیز ضروری میکند.
بسیاری از عناصر مرتبط با آیینهای محرم واجد ارزشهای حقوقی و فرهنگیاند؛ از جمله:
اشعار و نوحههای آیینی: تحت حمایت حق مؤلف
موسیقی و شیوههای اجرایی خاص: در حوزه حق مولف و حقوق مرتبط
پرچمها، کتیبهها و نشانههای بصری هیئتها: قابل حمایت بهعنوان اثر هنری یا طرح گرافیکی
نمادها و نشانهای هیئتها: در مواردی قابل ثبت بهعنوان علامت تجاری
تعزیه و متون آن: نمونهای از آثار نمایشی سنتی و ادبی
آیینها و مهارتهای سنتی عزاداری: قابل صیانت در قالب میراث فرهنگی ناملموس
ضبط صوتیـتصویری مراسم: اثر قابل حمایت در چارچوب حق مولف و حقوق مرتبط
انواع ظروف پذیرایی با نوشته ها، سمبل ها و نقوشی در ارتباط با محرم : قابل حمایت به عنوان طرح صنعی یا اثر ادبی و هنری
انواع اکسسوری، کیف، لوازم التحریر در ارتباط با محرم : قابل حمایت به عنوان طرح صنعتی یا اثر ادبی و هنری
ضبط صوتی تصویری هر یک از این مراسمات به عنوان یک اثر ادبی هنری قابل حمایت است. علاوه بر این اجرای هر اجراکننده ای به عنوان مداح یا سخنران و همچنین اجرای کلی مراسم که با حضور تعداد زیادی از اعضای هیات و با مدتها تمرین و هماهنگی در طول سال صورت می گیرد، تحت حمایت قانون قرار دارد و ضبط آن باید با اجازه و مجوز باشد. به طور مثال مداحی زیبای " باید برخاست" (مداحی آقای محسن محمدی پناه و شعر آقای مروستی زاده) که در ایام تجمعات شبانه بسیار مورد توجه قرار گرفت حاصل تمرین هیات انصار ولایت یزد برای مراسم محرم سال گذشته بود که بعد از ایام جنگ تحمیلی دوم و شهادت رهبر عزیز در تام دنیا دیده شد و مورد تقدیر قرار گرفت. حمایت حقوقی از این جلوههای فرهنگی میتواند کمک کند تا هنرهای آیینی محرم با همان زیبایی و اصالت، به نسلهای آینده منتقل شوند زیرا این آیینها علاوه بر ارزش مذهبی، حامل دانش سنتی، هنر مردمی و هویت فرهنگی جوامع هستند.از این منظر، مالکیت فکری نه ابزاری برای محدود کردن آیینها، بلکه وسیلهای برای حفظ اصالت، احترام به خلاقیت پدیدآورندگان، جلوگیری از تحریف و صیانت از سرمایههای فرهنگی است.
محرم در ایران، یادآور پیوندی عمیق میان ایمان، هنر و هویت جمعی است؛ آیینی که هر سال شهرها را به صحنهای از خلاقیت فرهنگی تبدیل میکند و نشان میدهد چگونه یک سنت مذهبی میتواند بستری برای شکوفایی هنرهای مردمی و شکلگیری میراثی ماندگار باشد.
امسال به یاد شهدای جنگ های تحمیلی بخصوص رهبر شهید گرانقدر، محرم در ایران حال و هوایی متفاوت دارد و با شور بیشتری برگزار می شود.
#محرم #مالکیت_فکری #میراث_ناملموس #هنر_آیینی #تعزیه #نخل_برداری #دمام_زنی #فرهنگ_ایرانی #آیین_های_محرم #کاشان #یزد #زنجان #بوشهر #اردبیل #لرستان
دیدگاه خود را بنویسید